dlaczego był problem między rzymskimi katolikami a unitami?

W czasach kozackich konflikt nie miał charakteru religijnego. Kozacy walczyli przede wszystkim o prawa stanowe i autonomię.

Rzeczpospolita dała Kozakom swobody, jakich nie mieliby wówczas nigdzie w Europie. Paradoksalnie to właśnie ta wyjątkowa autonomia stała się źródłem późniejszych napięć. Kozaczyzna była strukturą „poza systemem:" nie była szlachtą, ale domagała się praw szlacheckich bez szlacheckich obowiązków, co w praktyce oznaczało dążenie do pozycji nawet wyższej niż szlachta.

Wielu Kozaków chciało przywilejów, które w Koronie tradycyjnie nadawano za zasługi wobec państwa, a nie za samą przynależność do Siczy. To prowadziło do buntów i wojen domowych, które ostatecznie osłabiły Rzeczpospolitą i umożliwiły Rosji przejęcie tych ziem. Religia zaczęła pełnić rolę polityczną dopiero później - wraz z narodzinami nowoczesnego ruchu ukraińskiego.

Należy tutaj wspomnieć o roli Rosji, która kreowała podziały religijne i przedstawiała się Kozakom jako "obrońca prawosławia" aby ich przeciągnąć na swoją stronę, a później systemowo niszczyła kościół unicki, traktując go jako nośnik polskiej kultury i tradycji.

W XX wieku podział na łacinników i prawosławnych był celowo eksponowany przez samych Ukraińców i wykorzystany do rozniecania konfliktów narodowych. Symboliczne znaczenie miało nawet włączanie elementów przemocy do narracji religijnej, jak poświęcanie narzędzi zbrodni. 

Wczorajsze stwierdzenie Budanowa, że "Ukraina jest krajem wybranym przez Boga”, wpisują się w długą tradycję wykorzystywania religii jako narzędzia domknięcia procesu budowania odrębnej tożsamości politycznej - a nie jako źródła samego konfliktu.

Pani oskarżycielska notka nie zgadza się z ustaleniami polskich historyków i powtarza schemat znany z prawosławia podporządkowanego Moskwie.

Po unii brzeskiej biskupi uniccy mieli pełne prawo zasiadać w Senacie Rzeczypospolitej - polscy badacze (Kłoczowski, Gil, Litwin) piszą jasno, że byli formalnie równi biskupom łacińskim. Problemy z obsadą stanowisk wynikały z bojkotu unii przez hierarchów prawosławnych i presji Moskwy, a nie z dyskryminacji ze strony Polaków.

To samo dotyczy rzekomego „zakazu przechodzenia katolików na uniatyzm”. Nie istniał żaden ogólnopaństwowy zakaz - polskie prawo nie blokowało takich przejść, a unia była pełnoprawnym obrządkiem katolickim. Twierdzenie, że Kościół łaciński traktował uniatyzm jako „stację przejściową”, jest elementem rosyjskiej propagandy z XVIII wieku, nie faktem historycznym.

Latynizacja również nie była przymusem. Wprowadzanie organów, ławek czy zmian szat liturgicznych było lokalne, często inicjowane przez samych unitów, a nie narzucone przez Rzeczpospolitą. Ławki pojawiały się dlatego, że msza wschodnia trwa kilka godzin i starsi ludzie fizycznie nie byli w stanie stać tak długo. To nie jest „prześladowanie”, tylko praktyczne dostosowanie. Ikonostasy likwidowano sporadycznie, zwykle z powodów finansowych lub lokalnych decyzji - nie istniał żaden program „niszczenia obrządku wschodniego”.

Największym wrogiem unii była Rosja, która ją systemowo likwidowała: zamykała cerkwie, wywoziła duchownych, przymusowo nawracała unitów na prawosławie. To Moskwa niszczyła uniatyzm, nie Polska.

Wołyń był prawosławny, UPA była prawosławna albo ateistyczna, a grekokatolicy byli przez UPA prześladowani. Kościół greckokatolicki potępił UPA.

Próba zbudowania ciągu przyczynowo skutkowego, że Polacy źle traktowali unitów i wytworzył się konflikt, którego rezultatem były mordy jest historycznie absurdalna i zgodna z narracją moskiewską, której zadaniem było zdjęcie odpowiedzialność z UPA i przerzucenie jej na Polaków.

--------------

1. Jerzy Kłoczowski - „Kościół unicki w Rzeczypospolitej”

2. Andrzej Gil - „Kościół prawosławny w Polsce w XVI–XVIII wieku”

3. Henryk Litwin - „Kościół unicki na ziemiach Rzeczypospolitej”

---------------

* uniatyzm, zamiast unityzm, jest formą używaną przez polskich historyków.